Czas pracy w podmiotach leczniczych - 7 h 35 min także dla rejestracji
czytaj więcej
Pracownik przychodzi i mówi, że w przyszłym miesiącu chce popracować kilka tygodni spoza Unii. Laptop służbowy, poczta firmowa, dostęp do bazy klientów. Pierwsza myśl: przecież RODO nie pozwala tak po prostu wywozić danych poza Europę… i co teraz?
Niedawno przy dokumentacji RODO dla małej firmy padło dokładnie to pytanie, tylko od strony właściciela, który sam miał pracować w podróży. Odpowiedź jest spokojniejsza, niż się wydaje. Pokażę Ci, kiedy praca zdalna z zagranicy jest przekazaniem danych w rozumieniu RODO, a kiedy nie, gdzie leży prawdziwe ryzyko i co zapisać w zasadach pracy zdalnej, zanim pracownik spakuje laptop.
Spis treści
Czy praca zdalna z zagranicy to transfer danych poza EOG?
Zwykle nie. Przekazywanie danych do państwa trzeciego, czyli spoza Europejskiego Obszaru Gospodarczego (EOG: Unia oraz Islandia, Liechtenstein i Norwegia), regulują przepisy rozdziału V RODO. RODO nie definiuje jednak, czym jest takie „przekazanie”.
Kryteria opisała Europejska Rada Ochrony Danych (EROD), w której zasiadają szefowie urzędów ochrony danych z państw Unii i Europejski Inspektor Ochrony Danych (art. 68 ust. 3 RODO), z Polski prezes Urzędu Ochrony Danych Osobowych (UODO). Wytyczne EROD nie są przepisem, ale pokazują, jak RODO rozumieją urzędy, które go pilnują. Chodzi o wytyczne 05/2021 w sprawie wzajemnych zależności między art. 3 a rozdziałem V RODO (wersja 2.0 z 14 lutego 2023 r.).
Według EROD przekazanie zachodzi tylko wtedy, gdy spełnione są łącznie trzy warunki (pkt 9 wytycznych):
- firma, która wysyła dane, podlega RODO przy tym przetwarzaniu;
- wysyła albo udostępnia te dane innemu administratorowi (firmie, która sama decyduje, po co i jak przetwarza dane), współadministratorowi (firmie, która o celach i sposobach przetwarzania decyduje wspólnie z inną) albo podmiotowi przetwarzającemu (firmie, która przetwarza dane na Twoje zlecenie);
- ten drugi podmiot jest w państwie trzecim albo jest organizacją międzynarodową.
Pracownik nie jest „innym podmiotem”. W przykładzie 8 wytycznych (pkt 20) pracownik firmy z siedzibą w Polsce jedzie z laptopem na spotkanie do państwa trzeciego i łączy się zdalnie z bazami danych firmy, żeby przygotować notatkę. EROD uznaje, że to nie jest przekazanie, bo pracownik jest „integralną częścią administratora”, więc dane cały czas zostają w tej samej firmie.
Pracownik, który z zagranicy loguje się do systemów firmy, nie przekazuje danych poza EOG, bo nie ma po drugiej stronie drugiego podmiotu.
Nie znaczy to, że przepisy przestają działać. EROD nazywa to przetwarzaniem wewnętrznym (pkt 17): rozdział V się nie stosuje, ale cała reszta RODO tak, a za dane dalej odpowiadasz Ty jako pracodawca. Praca zdalna z zagranicy nie zwalnia więc z żadnego obowiązku, a ryzyko, jak zobaczysz niżej, może być nawet większe.
Uwaga: to wszystko dotyczy pracownika, bo osoba fizyczna, na przykład samozatrudniona, może być osobnym administratorem albo podmiotem przetwarzającym (przypis 15 wytycznych). Współpracownik na B2B (prowadzi własną firmę i wystawia Ci faktury), który z zagranicy przetwarza dane na Twoje zlecenie, może więc być drugim podmiotem. Wtedy potrzebujesz z nim umowy powierzenia (art. 28 RODO), a gdy siedzi w państwie trzecim, jego dostęp do danych może być przekazaniem z rozdziału V.
Kiedy praca za granicą robi się przekazaniem danych?
Gdy pracownik przesyła albo udostępnia dane innej firmie lub instytucji w państwie trzecim, czyli innemu administratorowi albo podmiotowi przetwarzającemu. Takie zastrzeżenie EROD robi w tym samym przykładzie (pkt 20).
„Udostępnienie” to szerokie pojęcie: założenie komuś konta, nadanie dostępu do istniejącego konta czy przesłanie hasła do pliku (pkt 16). Zdalny dostęp innej firmy z państwa trzeciego, np. zewnętrznego wsparcia technicznego, nawet gdy ta firma tylko wyświetla dane na ekranie, a także przechowywanie danych w chmurze, którą usługodawca prowadzi poza EOG, też są przekazaniem, jeśli spełnione są trzy warunki z pkt 9.

W praktyce granica przebiega tu:
- print
Lokalny punkt ksero albo drukarnia
Pracownik wysyła do wydruku plik z danymi klientów. Punkt drukuje go na Twoje zlecenie, więc dostaje dane jako drugi podmiot.
- cloud_upload
Lokalna usługa w chmurze
Pliki lądują na dysku albo w aplikacji miejscowej firmy, na przykład w darmowym konwerterze PDF. Dostawca chmury w państwie trzecim to drugi podmiot, więc to przekazanie.
- build
Lokalny serwis albo informatyk
Ktoś na miejscu dostaje laptop do naprawy albo zdalny dostęp, żeby „coś ustawić”.
- account_balance
Miejscowy urząd
EROD wymienia też organ publiczny w państwie trzecim, któremu pracownik w podróży służbowej ujawni dane (pkt 32).
Przy takim przekazaniu potrzebujesz podstawy z rozdziału V: decyzji Komisji Europejskiej, że dane państwo zapewnia odpowiedni stopień ochrony (art. 45 RODO, lista takich decyzji na stronie Komisji), albo odpowiednich zabezpieczeń, na przykład standardowych klauzul ochrony danych (art. 46 RODO).
Zostają jeszcze wyjątki z art. 49 na pojedyncze sytuacje, np. wyraźna zgoda osoby, której dane dotyczą. Pracownik w podróży nie zawrze klauzul na szybko z punktem ksero, a nawet w państwie z decyzją Komisji taki punkt przetwarza dane na Twoje zlecenie, więc potrzebowałbyś z nim umowy powierzenia (art. 28 RODO). Dlatego w procedurze najprościej zapisać, że z takich usług się nie korzysta.
Z urzędem jest inaczej. Wyrok sądu albo decyzja organu państwa trzeciego, która każe ujawnić dane, może zostać uznana tylko na podstawie umowy międzynarodowej, np. o pomocy prawnej (art. 48 RODO). Tego nie załatwisz żadną umową z kimkolwiek na miejscu. Najlepsza ochrona to mało danych na samym urządzeniu.
Laptop w podróży - zasady bezpieczeństwa pracy zdalnej z zagranicy
Skoro nie ma przekazania, to problem leży w dwóch miejscach: w sprzęcie, który w podróży łatwiej zgubić, i w prawie państwa, w którym pracownik siedzi. EROD przypomina (pkt 31), że przetwarzanie poza Unią może wiązać się ze zwiększonym ryzykiem, np. z powodu sprzecznych przepisów albo nieproporcjonalnego dostępu tamtejszych władz do danych. To ryzyko trzeba uwzględnić m.in. w zabezpieczeniach z art. 32 RODO, który wymienia wprost szyfrowanie danych i zdolność do szybkiego przywrócenia dostępu do nich po incydencie.
Szyfrowanie dysku
Laptop ukradziony z hotelu albo zostawiony w taksówce to naruszenie ochrony danych osobowych: dane zostały utracone, a obcy może się do nich dostać (art. 4 pkt 12 RODO). Zgłaszasz je do UODO bez zbędnej zwłoki, w miarę możliwości najpóźniej w 72 godziny od jego stwierdzenia, chyba że jest mało prawdopodobne, by naruszenie spowodowało ryzyko dla praw lub wolności osób (art. 33 ust. 1). Każde naruszenie i tak dokumentujesz (art. 33 ust. 5).
Szyfrowanie zmienia tę sytuację. Jeśli dane były zaszyfrowane tak, że osoba nieuprawniona ich nie odczyta, nie musisz zawiadamiać osób, których dane dotyczą (art. 34 ust. 3 lit. a).
EROD w wytycznych 01/2021 w sprawie przykładów zgłaszania naruszeń idzie dalej. Przy skradzionych zaszyfrowanych urządzeniach z silnym hasłem i dostępną kopią danych uznała, że naruszenie prawdopodobnie nie spowodowało ryzyka, więc nie trzeba było ani zgłaszać go do urzędu, ani zawiadamiać osób, tylko udokumentować (przypadek nr 10). Przy skradzionym laptopie bez hasła i szyfrowania z danymi ponad 100 000 klientów zgłoszenie i zawiadomienie były konieczne (przypadek nr 11).
Niezaszyfrowany dysk, na którym leży do tego kopia zapasowa danych firmy, to najgorsza możliwa kombinacja w podróży.
Pełne szyfrowanie dysku funkcją BitLocker jest w Windows 11 Pro, a nie w Home, więc o szyfrowaniu warto pomyśleć już przy zakupie sprzętu. Na co jeszcze patrzeć, piszę we wpisie laptop do pracy zdalnej przez pulpit zdalny: system, łącze i gwarancja.
VPN w obcych sieciach
Hotelowe Wi-Fi, lotnisko, kawiarnia: pracownik nie wie, kto jeszcze jest w tej sieci. Art. 32 nie wymienia VPN (szyfrowanego tunelu do sieci albo systemów firmy) z nazwy, ale każe dobrać zabezpieczenia do ryzyka, w tym ryzyka nieuprawnionego dostępu do danych przesyłanych (art. 32 ust. 2). W obcej sieci to ryzyko jest wyższe. Zapisz w zasadach, że poza siecią firmy pracownik łączy się z nią tylko przez VPN.
Kopia zapasowa poza laptopem
Kopia, która jedzie w tej samej torbie co laptop, zginie razem z nim. Kopia ma leżeć w miejscu, które nie podróżuje, na przykład w systemie firmy, który codziennie robi backup plików pracowników. Jeśli kopia jest zaszyfrowana, zadbaj o zapasowy klucz do niej, który nie jest zapisany wyłącznie na tym laptopie. Inaczej po kradzieży masz kopię, której nie otworzysz.
Kontrola laptopa na granicy
Niektóre państwa mogą na granicy przejrzeć laptop i telefon podróżnego. Amerykańska straż graniczna (CBP) pisze na swojej stronie o przeszukaniu urządzeń elektronicznych, że kontroli przy wjeździe albo wyjeździe podlega każdy podróżny, a urządzenie, którego nie da się sprawdzić, bo chroni je hasło albo szyfrowanie, może zostać zatrzymane. U cudzoziemca odmowa może też wpłynąć na decyzję o wpuszczeniu do kraju, choć takie przeszukania są rzadkie: w roku budżetowym 2025 dotyczyły mniej niż 0,01% przyjezdnych.
EROD dopuszcza nawet, że pracodawca uzna, że pracownicy nie mogą zabierać laptopów do niektórych państw trzecich (pkt 32). A gdy dane zostaną udostępnione miejscowemu organowi, robi się z tego przekazanie w rozumieniu rozdziału V.
Ważne dla Ciebie: CBP sprawdza tylko to, co jest zapisane w samym urządzeniu, i nie może go używać do przeglądania danych trzymanych wyłącznie zdalnie. Dlatego na wyjazd pracownik bierze laptop z jak najmniejszą ilością danych na dysku, a pracuje w systemach firmy przez VPN. Jeśli urządzenie zostanie przejrzane albo zatrzymane, od razu daje Ci znać, a Ty oceniasz, czy doszło do naruszenia, i liczysz 72 godziny.
Procedura ochrony danych osobowych przy pracy zdalnej z zagranicy
Kodeks pracy wymaga, żebyś na potrzeby pracy zdalnej określił procedury ochrony danych osobowych i w razie potrzeby przeszkolił z nich pracownika. Pracownik potwierdza na papierze albo elektronicznie, że je zna, i musi ich przestrzegać (art. 67²⁶ Kodeksu pracy). Praca z innego kraju to dobry moment, żeby do tej procedury dopisać osobny rozdział.
Praca zdalna za granicą wymaga uzgodnienia miejsca
Pracownik nie może po prostu przenieść się z laptopem do innego kraju. Praca zdalna to praca w miejscu wskazanym przez pracownika i każdorazowo uzgodnionym z pracodawcą (art. 67¹⁸ Kodeksu pracy). Na to miejsce pracownik składa też oświadczenie, że ma tam bezpieczne i higieniczne warunki pracy (art. 67³¹ § 7). Wyjazd za granicę oznacza nowe miejsce pracy zdalnej, więc praca zdalna z zagranicy zaczyna się od uzgodnienia tego miejsca, na piśmie albo mailem.
To samo dotyczy pracy zdalnej okazjonalnej (do 24 dni w roku, na wniosek pracownika, art. 67³³), bo ona też jest pracą zdalną w rozumieniu art. 67¹⁸. Podatki i ubezpieczenia przy pracy z innego kraju to osobny temat. Ten wpis dotyczy danych osobowych.
Co zapisać w procedurze pracy poza siedzibą
Kontrolować, czy pracownik przestrzega procedur ochrony danych, możesz na zasadach opisanych w regulaminie pracy zdalnej, poleceniu albo porozumieniu (art. 67²⁸ § 1), a przy pracy zdalnej okazjonalnej ustalasz je z pracownikiem (art. 67³³ § 3), więc dopisz je do zgody na jego wniosek. Jak opisać te kontrole, pokazaliśmy we wpisie porozumienie w sprawie pracy zdalnej: co wpisać o kontroli pracownika. Do samej procedury dla pracy z zagranicy dopisz:
Dlaczego przy pracy zdalnej lepiej, żeby pracownik pracował na sprzęcie służbowym, a nie prywatnym, piszemy w tekście monitoring pracy zdalnej - czy jest legalny i jak kontrolować pracę z domu.
Jeszcze jedno. Jeśli zamierzasz przetwarzać dane poza Unią, EROD zaleca co do zasady poinformować o tym osoby, których dane dotyczą, w ramach obowiązku przejrzystości, nawet jeśli nie ma przekazania (pkt 33). Gdy więc ktoś z zespołu ma pracować spoza Unii, dopisz to w klauzuli informacyjnej.
Najczęstsze pytania o pracę zdalną z zagranicy a RODO
Czy pracownik może pracować zdalnie z zagranicy bez zgody pracodawcy?+
Nie. Miejsce pracy zdalnej wskazuje pracownik, ale każdorazowo uzgadnia je z pracodawcą (art. 67¹⁸ Kodeksu pracy). Wyjazd do innego kraju to nowe miejsce, które trzeba uzgodnić.
Czy przy pracy zdalnej z zagranicy potrzebne są standardowe klauzule ochrony danych?+
Nie, dopóki pracownik pracuje w systemach własnej firmy i nikomu na miejscu nie udostępnia danych. Według wytycznych EROD 05/2021 to nie jest przekazanie danych, bo pracownik jest częścią administratora. Podstawa z rozdziału V jest potrzebna dopiero wtedy, gdy dane trafiają do innej firmy albo urzędu w państwie trzecim, a urzędowi klauzul nie podsuniesz, więc najlepiej, żeby na urządzeniu nie było czego ujawniać.
Czy kradzież służbowego laptopa za granicą trzeba zgłosić do UODO?+
Zależy od ryzyka: przy niezaszyfrowanym dysku zwykle tak, bez zbędnej zwłoki, w miarę możliwości najpóźniej w 72 godziny od stwierdzenia naruszenia (art. 33 ust. 1 RODO). Przy zaszyfrowanym dysku, silnym haśle i danych dostępnych w kopii naruszenie najpewniej nie spowoduje ryzyka dla osób, których dane dotyczą, i zgłoszenie nie jest potrzebne (wytyczne EROD 01/2021, przypadek nr 10). Naruszenie dokumentujesz w każdym przypadku (art. 33 ust. 5).
Czy pracodawca może zakazać zabierania laptopa do konkretnego kraju?+
Tak. EROD wprost dopuszcza, że administrator może uznać, że pracownicy nie mogą zabierać laptopów do niektórych państw trzecich (pkt 32 wytycznych 05/2021). Taki zakaz wpisz do procedury pracy zdalnej.
Zanim pracownik wyjedzie: kolejność działań
Pamiętaj: praca zdalna z zagranicy na systemach firmy sama w sobie nie jest przekazaniem danych. Najpierw uzgodnij z pracownikiem miejsce, potem sprawdź szyfrowanie dysku, VPN i kopię zapasową, a na koniec dopisz rozdział o pracy z zagranicy do procedury ochrony danych. Kopia dokumentów z laptopów zespołu, która robi się sama i nie jedzie razem ze sprzętem, załatwia od razu kopię zapasową poza laptopem.


